Tại sao cách mạng toàn làm bất thình lình (kỳ 2)

Tất cả mọi người trong bức hình đều yêu bác Kim. Thật không?

(tiếp theo kỳ trước)

Người đưa ra lời giải thích vì sao mọi người, từ nhà cầm quyền, tới giới quan sát bên ngoài, tới cả những người đang chống đối đòi dân chủ, không lường trước được cách mạng xảy ra, là Giáo sư Timur Kuran, dạy kinh tế, khoa học chính trị, và Islamic Studies (Hồi giáo học) tại đại học Duke University. Trước khi đến Duke, ông dạy tại USC.

GS Kuran là con của du học sinh Thổ Nhĩ Kỳ du học tại Yale, nên ông sinh ở New York City nhưng sống ở Thổ Nhĩ Kỳ từ lúc còn baby tới hết trung học. Sau đó ông qua Mỹ, học cử nhân ở Princeton (tốt nghiệp magna cum laude), cao học và tiến sĩ tại Stanford. Nghề của GS Kuran là kinh tế; tại Stanford ông làm luận án tiến sĩ với GS Kenneth Arrow, Nobel Kinh tế. Đề tài luận án của ông là lạm phát, nhưng trong toàn bộ công trình nghiên cứu của GS Turan sau khi ra PhD đề tài lạm phát chỉ là phần rất nhỏ. Nhưng nghề của thầy Arrow (preference, social choice) rõ ràng là có ảnh hưởng tới tư duy của ông.

GS Kuran là một trong những người tiên phong dùng phương pháp lý luận của kinh tế vào các lãnh vực ngoài kinh tế, như xã hội, chính trị, luật. Ông được đánh giá là một trong những nhà tư tưởng lớn của Mỹ hiện nay.

Câu hỏi ở trên được trả lời trong cuốn sách mang tên “Private Truths, Public Lies: The Social Consequences of Preference Falsification,” NXB Harvard University Press, 1995.

Cuốn sách là kết tinh của nhiều bài trình bày hội nghị và bài nghiên cứu khoa học đăng trên các tạp chí chuyên ngành kinh tế, về đề tài “preference falsification.”

“Preference falsification” chính là lý do tại sao không ai tiên đoán được một cuộc cách mạng sẽ xảy ra.

Để giải thích “preference falsification,” có thể so sánh với hai câu thơ Phùng Quán:

“Yêu ai cứ bảo là yêu
Ghét ai cứ bảo là ghét”

Thì GS Kuran chứng minh rằng hầu hết người sống trong môi trường bị đè nén thường không làm thế. “Preference falsification,” là ngược với hai câu thơ trên. Tức là, theo GS Kuran, Phùng Quán là ngoại lệ.

“Preference falsification,” theo định nghĩa trong cuốn sách, là việc một người sống giả dối với điều mình muốn.

Thí dụ, bạn đến ăn nhà người ta, người ta hỏi đồ ăn ngon không, bạn thấy dở nhưng vẫn khen ngon. Đối với GS Kuran, đó chưa phải là “preference falsification.”

Phải nâng nó lên cấp độ cao hơn, hoàn toàn giả dối với chính mình về cái món ăn đó kia. Không những khen trước mặt người nấu, mà còn khen trước mặt người khác, rồi lại chủ động rủ người khác đi ăn món đó, v.v. Thế mới gọi là “preference falsification.”

Người chủ tiệm tạp hóa ở Đông Âu cộng sản, đến ngày thành lập đảng tự nguyện chưng bảng hiệu “Mừng đảng mừng xuân” hay đại khái thế, dù không ai nhắc nhở, không ai bảo, mà nếu không chưng thì chắc cũng chẳng ai nói gì, nhưng mà người ta vẫn chưng, dù chả yêu thường gì đảng — đó là “preference falsification.”

Người mẹ phấn đấu vì đảng cộng sản để đến nỗi con bà cũng tưởng vậy (như trong cuốn phim mà tớ không muốn nói tên vì lỡ có bạn nào chưa xem mà tớ tiết lộ đoạn kết thì không nên, nhưng nếu bấm link thì ráng chịu), cũng là một trường hợp “preference falsification.”

Điều này không phải chỉ đúng với các chế độ độc tài, mà còn đúng với những ý tưởng mà có thể bị xã hội lên án. Thí dụ, ở Mỹ, những người kỳ thị người da đen thường tránh biểu lộ điều này. Khi hỏi có ủng hộ một ứng cử viên da đen nào đó, người ta có thể nói có, để cho có vẻ là tôi công bằng với người da đen lắm cơ. Nhưng đến lúc vào phòng phiếu, bỏ phiếu kín, người ta sẽ bầu cho ứng cử viên da trắng kia.

Tất nhiên, “preference falsification” nhiều khi lộng giả thành chân. GS Kuran trích dẫn thời một số vua chúa châu Âu đàn áp Công Giáo, ép người Công Giáo theo Tin Lành, nhiều người Công Giáo lúc đầu giả vờ bỏ đạo rồi về nhà thì vẫn thờ phượng và dạy con theo giáo lý Công Giáo, nhưng rồi hầu hết bỏ đạo thiệt.

Đối với các cuộc cách mạng không tiên đoán được, GS Kuran có một chương giải thích hiện tượng này bằng “preference falsification.”

Ở một xứ độc tài, người ta có nhu cầu phải giấu kín ước nguyện của mình là mong một sự thay đổi. Mong một cuộc cách mạng.

Nhưng nói ra thì đi tù. Nên họ giấu. Giấu chính quyền, giấu bạn bè, giấu cả gia đình. Cả một xã hội yêu ai không bảo là yêu ghét ai không bảo là ghét.

Cho nên, từ nhà cầm quyền, tới những thế lực thù nghịch quốc tế, và cả giữa những người yêu dân chủ với nhau, mọi người đều tính sai, tính nhầm, mức độ bất mãn và đòi hỏi cách mạng trong lòng người dân.

Mà họ càng giấu kín ý tưởng cách mạng, thì chính quyền càng có vẻ sang trọng hùng dũng, và do đó lại càng nhiều người khác giấu kín ý tưởng cách mạng của người ta.

Tức là tỷ lệ giả dối không đứng yên mà từ từ lên theo cái vòng xoay đó.

Cho đến một ngày, có một yếu tố xúc tác nào đó, đùng một cái người ta bộc lộ ý muốn thật của mình.

(GS Kuran trích dẫn Freud khẳng định rằng con người ta khi phải giả dối với chính mình thì có phần hao tổn tâm hồn. Vì vậy, được dịp là người ta ngưng giả dối ngay.)

Một người bộc lộ, người khác bộc lộ, và chẳng mấy chốc (thế nào là chẳng mấy chốc? hôm khác tớ sẽ bàn tiếp về người khác nghiên cứu đề tài này) cả nước vùng lên và bảo vào mặt kẻ độc tài: Chúng tao nói thật cho mi nghe, chúng tao muốn dân chủ!

Cuộc đào tẩu hàng loạt của cả nhiều đội quân và cảnh sát Libya, của hàng loạt các đại sứ, ở Ấn Độ, ở Úc, ở Indonesia, ở LHQ, Mỹ và một lô chỗ khác, là bằng chứng của sự “preference falsification” bấy lâu nay.

Khi cách mạng đã có khí thế, thì lại có hiện tượng “preference falsification” nữa xảy ra. Ngược lại với lúc trước:

Trong nước đó, thế nào cũng có một số người là tay chân của nhà độc tài và được lưởng bao nhiêu loại ơn mưa móc của người, và ước vọng thật của họ là muốn nhà độc tài sống muôn năm muôn năm. Nhưng đến lúc điều đó là điều bị xã hội lên án, thì chính họ (như những người kỳ thị da đen) lại đội lốt giả, quay sang phản nhà độc tài, để đi theo trào lưu dân tộc.

Mô hình của GS Turan có thể tóm tắt thế này:

  • Độc tài còn vững, ai ai cũng giả vờ ủng hộ nhà cầm quyền. Điều này khiến cho mọi người tưởng là mức ủng hộ nhà cầm quyền cao lắm.
  • Đến lúc có một yếu tố xúc tác nào đó (GS Kuran trích dẫn một thành ngữ Trung Quốc “A single spark can start a prairie fire” – ai biết gốc chữ Hán là gì chỉ dùm), thì người ta vùng lên và mức độ bất mãn lúc đó mới lộ ra.
  • Tới lúc đó, cả những bầy tôi trung thành của chúa sẽ bỏ nhà cầm quyền. Có thể chính họ là người chán ngán chế độ (như những phi công Libya thà đào tẩu hơn giết người dân mình). Nhưng cũng có thể bây giờ đến phiên họ giả vờ. Đằng nào thì nhà độc tài cũng thua.

Đó là mô hình cách mạng của GS Turan, và mô hình này giải thích được tại sao cách mạng thường xảy ra bất ngờ và không ai lường trước được.

This entry was posted in Chính trị, Nghiêm túc and tagged , . Bookmark the permalink.

5 Responses to Tại sao cách mạng toàn làm bất thình lình (kỳ 2)

  1. Ngoclan says:

    ghét ai cứ bảo là ghét

  2. Pingback: Tweets that mention Tại sao cách mạng toàn làm bất thình lình (kỳ 2) « VQHN = Nhảm -- Topsy.com

  3. idlehouse says:

    haha chi. Lan, em ddang nghi~ sao nha` tho+ na`y la`m tho+ nghe cho’i va^.y …

  4. Pingback: Tin 26-2-2011 « BA SÀM

  5. Pingback: Anhbasam Điểm Tin 26-2-2011 « doithoaionline

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s