Tại sao cách mạng toàn làm bất thình lình (kỳ 2)

Tất cả mọi người trong bức hình đều yêu bác Kim. Thật không?

(tiếp theo kỳ trước)

Người đưa ra lời giải thích vì sao mọi người, từ nhà cầm quyền, tới giới quan sát bên ngoài, tới cả những người đang chống đối đòi dân chủ, không lường trước được cách mạng xảy ra, là Giáo sư Timur Kuran, dạy kinh tế, khoa học chính trị, và Islamic Studies (Hồi giáo học) tại đại học Duke University. Trước khi đến Duke, ông dạy tại USC.

GS Kuran là con của du học sinh Thổ Nhĩ Kỳ du học tại Yale, nên ông sinh ở New York City nhưng sống ở Thổ Nhĩ Kỳ từ lúc còn baby tới hết trung học. Sau đó ông qua Mỹ, học cử nhân ở Princeton (tốt nghiệp magna cum laude), cao học và tiến sĩ tại Stanford. Nghề của GS Kuran là kinh tế; tại Stanford ông làm luận án tiến sĩ với GS Kenneth Arrow, Nobel Kinh tế. Đề tài luận án của ông là lạm phát, nhưng trong toàn bộ công trình nghiên cứu của GS Turan sau khi ra PhD đề tài lạm phát chỉ là phần rất nhỏ. Nhưng nghề của thầy Arrow (preference, social choice) rõ ràng là có ảnh hưởng tới tư duy của ông.

GS Kuran là một trong những người tiên phong dùng phương pháp lý luận của kinh tế vào các lãnh vực ngoài kinh tế, như xã hội, chính trị, luật. Ông được đánh giá là một trong những nhà tư tưởng lớn của Mỹ hiện nay.

Câu hỏi ở trên được trả lời trong cuốn sách mang tên “Private Truths, Public Lies: The Social Consequences of Preference Falsification,” NXB Harvard University Press, 1995.

Cuốn sách là kết tinh của nhiều bài trình bày hội nghị và bài nghiên cứu khoa học đăng trên các tạp chí chuyên ngành kinh tế, về đề tài “preference falsification.”

“Preference falsification” chính là lý do tại sao không ai tiên đoán được một cuộc cách mạng sẽ xảy ra.

Để giải thích “preference falsification,” có thể so sánh với hai câu thơ Phùng Quán:

“Yêu ai cứ bảo là yêu
Ghét ai cứ bảo là ghét”

Thì GS Kuran chứng minh rằng hầu hết người sống trong môi trường bị đè nén thường không làm thế. “Preference falsification,” là ngược với hai câu thơ trên. Tức là, theo GS Kuran, Phùng Quán là ngoại lệ.

“Preference falsification,” theo định nghĩa trong cuốn sách, là việc một người sống giả dối với điều mình muốn.

Thí dụ, bạn đến ăn nhà người ta, người ta hỏi đồ ăn ngon không, bạn thấy dở nhưng vẫn khen ngon. Đối với GS Kuran, đó chưa phải là “preference falsification.”

Phải nâng nó lên cấp độ cao hơn, hoàn toàn giả dối với chính mình về cái món ăn đó kia. Không những khen trước mặt người nấu, mà còn khen trước mặt người khác, rồi lại chủ động rủ người khác đi ăn món đó, v.v. Thế mới gọi là “preference falsification.”

Người chủ tiệm tạp hóa ở Đông Âu cộng sản, đến ngày thành lập đảng tự nguyện chưng bảng hiệu “Mừng đảng mừng xuân” hay đại khái thế, dù không ai nhắc nhở, không ai bảo, mà nếu không chưng thì chắc cũng chẳng ai nói gì, nhưng mà người ta vẫn chưng, dù chả yêu thường gì đảng — đó là “preference falsification.”

Người mẹ phấn đấu vì đảng cộng sản để đến nỗi con bà cũng tưởng vậy (như trong cuốn phim mà tớ không muốn nói tên vì lỡ có bạn nào chưa xem mà tớ tiết lộ đoạn kết thì không nên, nhưng nếu bấm link thì ráng chịu), cũng là một trường hợp “preference falsification.”

Tại sao cách mạng toàn làm bất ngờ (kỳ 1)

Bức tranh "Tự do dẫn đường quần chúng" (La liberté guidant le peuple) của Eugène Delacroix tại bảo tàng Louvre.

Vũ Quí Hạo Nhiên

Đùng một cái, Tunisia hết độc tài. Rồi sau đó, ở một nước mà ai cũng tưởng là an toàn – vì cũng dân chủ được nửa vời – cũng có một cuộc cách mạng khiến vị tổng thống 30 năm của Ai Cập phải ra đi. Rồi cả Gadhafi, khát máu là thế, mà coi bộ cũng chống không nổi làn sóng cách mạng dân chủ.

Một chế độ độc tài mà đang xuống dốc rồi bị lật đổ, thì người ta không ngạc nhiên. Nước Việt Nam từng có kinh nghiệm như vậy. Nhưng hầu hết các cuộc cách mạng khác thì không như thế.

Có những chế độ đang vững như bàn thạch mà tự dưng ngã sụp. Đông Đức chẳng hạn, là chế độ cộng sản có nền kinh tế vững nhất khối xã hội chủ nghĩa anh em, bỗng một sớm một chiều mất biến cái tường Bá Linh. Libya, tưởng dùng súng bắn dân là chúng nó sợ, tự dưng bị một làn sóng biểu tình dâng lên khắp nước. Phi công thì trái lệnh, thà bỏ đi còn hơn thả bom giết dân mình. Đại sứ – đàn em là thế – cũng thà từ chức còn hơn đại diện cho chế độ.

Nhìn lại các cuộc cách mạng trên thế giới, hầu hết đều có chung một yếu tố, là sự bất ngờ. Có một yếu tố chung cho gần như tất cả các cuộc cách mạng, từ Cách mạng Pháp 1789, tới Cách mạng tháng Mười Nga, tới những sự kiện gần đây: cách mạng Iran 1979 lật đổ Shah, cuộc đình công thành lập Công đoàn Đoàn Kết, cách mạng Tunisia, Ai Cập.

Yếu tố chung đó, là:

Cho tới khi cuộc cách mạng xảy ra, chẳng ai nghĩ cuộc cách mạng sẽ xảy ra.

Bị bất ngờ nhất, là nhà cầm quyền. Chuyện kể rằng khi vua Louis XIV nghe tin dân chúng tràn vào phá ngục Bastille, ông thốt lên, “Ơ hay, chúng nó làm loạn à?” Thì một đệ tử đáp lại, “Không phải, tâu Bệ Hạ. Cả một cuộc cách mạng đấy.“

Nghĩ cho kỹ, thì chuyện nhà cầm quyền bị bất ngờ là chuyện có vẻ hiển nhiên, có vẻ tautological: Nếu nhà cầm quyền mà tiên đoán được sẽ có cuộc cách mạng xảy ra khiến mình mất quyền, mất mạng, thì chắc hẳn họ đã làm một cái gì đó – đàn áp, hay cứu đói, hay đổi mới, v.v. – để nó đừng xảy ra.

Nhưng không phải chỉ có nhà cầm quyền ngạc nhiên. Người khác cũng thế. Khi cách mạng tràn lan ở Đông Âu khiến cả khối cộng sản sụp đổ và bức tường Berlin bị phá vỡ, ai cũng bị bất ngờ. Không một ai – từ phía cộng sản cho tới phe đối lập trong nước, và cả các “thế lực thù địch nước ngoài” – tiên đoán trước được điều đó. Khắp Đông Âu, ngay cả những người đấu tranh dân chủ cả chục năm cũng giật mình khi thấy tự dưng chế độ cộng sản sập cái rầm.

Nghèo quá không cách mạng nổi? Không hẳn

(Hình: AP Photo/Amr Nabil)

Nhân vụ Tunisia, Ai Cập, tớ bắt đầu nghe một số ý kiến cho rằng người Việt Nam năm nay nghèo hơn do kinh tế thảm hại, nên sẽ còn phải lo cơm áo gạo tiền, không có sức đâu mà đòi lật đổ độc tài.

Đây không phải là lần đầu tiên tớ nghe ý kiến loại này. Đại ý như chống độc tài là hàng xa xỉ phẩm, người nghèo không nghĩ tới, chỉ có người rủng rỉnh tiểu tư sản mới lãng mạn thế.

Ý kiến loại này cũng có bề dày pedigree lắm đó. Thí dụ, nhiều người nhìn vào những ông như Võ Nguyên Giáp, Trường Chinh, và cả Hồ Chí Minh nữa, rồi kết luận rằng cuộc cách mạng cộng sản Việt Nam thật ra không phải là cách mạng của giai cấp vô sản vì mấy ông Giáp (con địa chủ), Chinh (con địa chủ), Minh (con quan) v.v. toàn là tiểu tư sản trở lên ráo trọi.

Tớ thì cho rằng không nên nhìn vài (hay vài chục) vị lãnh đạo mà kết luận là người dân nghèo, người “bần cố nông,” không tham gia cuộc cách mạng của Việt Minh. Muốn biết có hay không phải thống kê đàng hoàng, không thể suy diễn tùy tiện.

Và vì vậy các bác nào đang trông mong vào chuyện “dân chúng nó nghèo lắm, không lo tới chuyện lật đổ chúng mình đâu,” thì khoan mừng vội.

Về đề tài người nghèo có làm cách mạng không, thì vơi những ai thích tìm hiểu về phương pháp suy luận kiểu kinh tế (và không sợ toán), tớ khuyến khích nên đọc bài này, có thể tìm thấy trong hầu hết các thư viện đại học:

“Rationalizing Revolutionary Ideology,” của John Roemer, đăng trên Econometrica, vol. 53, số 1, tháng 1, 1985.

John Roemer khi đó là giáo sư kinh tế đại học UC Davis, nay là giáo sư ở Yale. Ông dựng một mô hình cách mạng như một cuộc đấu tay đôi giữa hai nhân vật, một nhà cách mạng, và một nhà cầm quyền.