Tại sao cách mạng toàn làm bất thình lình (kỳ 2)

Tất cả mọi người trong bức hình đều yêu bác Kim. Thật không?

(tiếp theo kỳ trước)

Người đưa ra lời giải thích vì sao mọi người, từ nhà cầm quyền, tới giới quan sát bên ngoài, tới cả những người đang chống đối đòi dân chủ, không lường trước được cách mạng xảy ra, là Giáo sư Timur Kuran, dạy kinh tế, khoa học chính trị, và Islamic Studies (Hồi giáo học) tại đại học Duke University. Trước khi đến Duke, ông dạy tại USC.

GS Kuran là con của du học sinh Thổ Nhĩ Kỳ du học tại Yale, nên ông sinh ở New York City nhưng sống ở Thổ Nhĩ Kỳ từ lúc còn baby tới hết trung học. Sau đó ông qua Mỹ, học cử nhân ở Princeton (tốt nghiệp magna cum laude), cao học và tiến sĩ tại Stanford. Nghề của GS Kuran là kinh tế; tại Stanford ông làm luận án tiến sĩ với GS Kenneth Arrow, Nobel Kinh tế. Đề tài luận án của ông là lạm phát, nhưng trong toàn bộ công trình nghiên cứu của GS Turan sau khi ra PhD đề tài lạm phát chỉ là phần rất nhỏ. Nhưng nghề của thầy Arrow (preference, social choice) rõ ràng là có ảnh hưởng tới tư duy của ông.

GS Kuran là một trong những người tiên phong dùng phương pháp lý luận của kinh tế vào các lãnh vực ngoài kinh tế, như xã hội, chính trị, luật. Ông được đánh giá là một trong những nhà tư tưởng lớn của Mỹ hiện nay.

Câu hỏi ở trên được trả lời trong cuốn sách mang tên “Private Truths, Public Lies: The Social Consequences of Preference Falsification,” NXB Harvard University Press, 1995.

Cuốn sách là kết tinh của nhiều bài trình bày hội nghị và bài nghiên cứu khoa học đăng trên các tạp chí chuyên ngành kinh tế, về đề tài “preference falsification.”

“Preference falsification” chính là lý do tại sao không ai tiên đoán được một cuộc cách mạng sẽ xảy ra.

Để giải thích “preference falsification,” có thể so sánh với hai câu thơ Phùng Quán:

“Yêu ai cứ bảo là yêu
Ghét ai cứ bảo là ghét”

Thì GS Kuran chứng minh rằng hầu hết người sống trong môi trường bị đè nén thường không làm thế. “Preference falsification,” là ngược với hai câu thơ trên. Tức là, theo GS Kuran, Phùng Quán là ngoại lệ.

“Preference falsification,” theo định nghĩa trong cuốn sách, là việc một người sống giả dối với điều mình muốn.

Thí dụ, bạn đến ăn nhà người ta, người ta hỏi đồ ăn ngon không, bạn thấy dở nhưng vẫn khen ngon. Đối với GS Kuran, đó chưa phải là “preference falsification.”

Phải nâng nó lên cấp độ cao hơn, hoàn toàn giả dối với chính mình về cái món ăn đó kia. Không những khen trước mặt người nấu, mà còn khen trước mặt người khác, rồi lại chủ động rủ người khác đi ăn món đó, v.v. Thế mới gọi là “preference falsification.”

Người chủ tiệm tạp hóa ở Đông Âu cộng sản, đến ngày thành lập đảng tự nguyện chưng bảng hiệu “Mừng đảng mừng xuân” hay đại khái thế, dù không ai nhắc nhở, không ai bảo, mà nếu không chưng thì chắc cũng chẳng ai nói gì, nhưng mà người ta vẫn chưng, dù chả yêu thường gì đảng — đó là “preference falsification.”

Người mẹ phấn đấu vì đảng cộng sản để đến nỗi con bà cũng tưởng vậy (như trong cuốn phim mà tớ không muốn nói tên vì lỡ có bạn nào chưa xem mà tớ tiết lộ đoạn kết thì không nên, nhưng nếu bấm link thì ráng chịu), cũng là một trường hợp “preference falsification.”

Tại sao cách mạng toàn làm bất ngờ (kỳ 1)

Bức tranh "Tự do dẫn đường quần chúng" (La liberté guidant le peuple) của Eugène Delacroix tại bảo tàng Louvre.

Vũ Quí Hạo Nhiên

Đùng một cái, Tunisia hết độc tài. Rồi sau đó, ở một nước mà ai cũng tưởng là an toàn – vì cũng dân chủ được nửa vời – cũng có một cuộc cách mạng khiến vị tổng thống 30 năm của Ai Cập phải ra đi. Rồi cả Gadhafi, khát máu là thế, mà coi bộ cũng chống không nổi làn sóng cách mạng dân chủ.

Một chế độ độc tài mà đang xuống dốc rồi bị lật đổ, thì người ta không ngạc nhiên. Nước Việt Nam từng có kinh nghiệm như vậy. Nhưng hầu hết các cuộc cách mạng khác thì không như thế.

Có những chế độ đang vững như bàn thạch mà tự dưng ngã sụp. Đông Đức chẳng hạn, là chế độ cộng sản có nền kinh tế vững nhất khối xã hội chủ nghĩa anh em, bỗng một sớm một chiều mất biến cái tường Bá Linh. Libya, tưởng dùng súng bắn dân là chúng nó sợ, tự dưng bị một làn sóng biểu tình dâng lên khắp nước. Phi công thì trái lệnh, thà bỏ đi còn hơn thả bom giết dân mình. Đại sứ – đàn em là thế – cũng thà từ chức còn hơn đại diện cho chế độ.

Nhìn lại các cuộc cách mạng trên thế giới, hầu hết đều có chung một yếu tố, là sự bất ngờ. Có một yếu tố chung cho gần như tất cả các cuộc cách mạng, từ Cách mạng Pháp 1789, tới Cách mạng tháng Mười Nga, tới những sự kiện gần đây: cách mạng Iran 1979 lật đổ Shah, cuộc đình công thành lập Công đoàn Đoàn Kết, cách mạng Tunisia, Ai Cập.

Yếu tố chung đó, là:

Cho tới khi cuộc cách mạng xảy ra, chẳng ai nghĩ cuộc cách mạng sẽ xảy ra.

Bị bất ngờ nhất, là nhà cầm quyền. Chuyện kể rằng khi vua Louis XIV nghe tin dân chúng tràn vào phá ngục Bastille, ông thốt lên, “Ơ hay, chúng nó làm loạn à?” Thì một đệ tử đáp lại, “Không phải, tâu Bệ Hạ. Cả một cuộc cách mạng đấy.“

Nghĩ cho kỹ, thì chuyện nhà cầm quyền bị bất ngờ là chuyện có vẻ hiển nhiên, có vẻ tautological: Nếu nhà cầm quyền mà tiên đoán được sẽ có cuộc cách mạng xảy ra khiến mình mất quyền, mất mạng, thì chắc hẳn họ đã làm một cái gì đó – đàn áp, hay cứu đói, hay đổi mới, v.v. – để nó đừng xảy ra.

Nhưng không phải chỉ có nhà cầm quyền ngạc nhiên. Người khác cũng thế. Khi cách mạng tràn lan ở Đông Âu khiến cả khối cộng sản sụp đổ và bức tường Berlin bị phá vỡ, ai cũng bị bất ngờ. Không một ai – từ phía cộng sản cho tới phe đối lập trong nước, và cả các “thế lực thù địch nước ngoài” – tiên đoán trước được điều đó. Khắp Đông Âu, ngay cả những người đấu tranh dân chủ cả chục năm cũng giật mình khi thấy tự dưng chế độ cộng sản sập cái rầm.

Hình này có gì lạ?

Bạn trong tòa soạn chỉ cho tớ coi tấm hình này, đăng trên trang web báo Bắc Giang, trong bài mang tựa “Một số hình ảnh hoạt động của đồng chí Tòng Thị Phóng, Uỷ viên Bộ Chính trị, Phó Chủ tịch Quốc hội tại Bắc Giang,” đề ngày 14 tháng 2.

Tấm hình cũng hơi bị đặc biệt. Ngoài đồng chí Tòng Thị Phóng, thứ nhì bên trái còn có đồng chí Nông Đức Quốc Tuấn, bí thư tỉnh ủy.

Dưng mà tớ muốn hỏi câu này cơ:

Trong bức hình này có một chi tiết bất thường.

Bạn nào thấy không? Thấy rồi thì dùng chuột highlight đoạn trắng ở dưới xem bạn có nghĩ giống tớ không.

Bài giải của tớ:

Ai cũng có mũ bảo hộ, chỉ có mỗi anh công nhân là không. Không có đội trên đầu, không có kẹp dưới nách, cũng không có đặt trên bàn.Nói chung là tất cả mọi người, trừ một người làm việc suốt ngày trong nhà máy này, là có cái đầu được bảo vệ.

Tư duy thị trường chưa ngấm

Báo Tuổi Trẻ trong một bài báo về vụ tăng giá vàng, giá đô la, cho thấy tư duy kinh tế thị trường vẫn chưa ngấm hẳn vào đầu nhiều người, và lối suy nghĩ kiểu “bọn gian thương bóc lột” dường như vẫn còn sâu lắm.

Có nhiều cách định nghĩa kinh tế thị trường, nhưng một yếu tố có lẽ ai cũng dễ dàng đồng ý, là trong nền kinh tế thị trường, mình chấp nhận sự cân bằng của cung – cầu – giá. Một yếu tố khác có lẽ ai cũng dễ dàng đồng ý, là người ta làm ăn là phải có lời, có lãi.

Mà nếu đã chấp nhận sự cân bằng của cung – cầu – giá, thì điều đó có nghĩa là: Nếu do cung-cầu (chứ không phải do một hành động phi thị trường, như sự chơi bẩn của một kẻ độc quyền nhập khẩu chẳng hạn) mà giá tăng, thì mình đừng có càm ràm.

Trong bài báo Tuổi Trẻ, phóng viên A.H. viết về việc giá vàng tăng “tại các cửa hàng vàng tư nhân” và viết như sau:

“Tại các cửa hàng vàng tư nhân, do nguồn cung hạn hẹp nên đẩy giá lên đến 37,6 triệu đồng/lượng trong khi mua vào chỉ 37,35 triệu đồng/lượng.”

Người ta làm ăn thì phải có lãi chứ. Mà phần lãi chưa tới 1%, thì có gì quá đáng? “Mua vào chỉ 37,35 triệu” là sao??

Rồi sau đó lại có câu này:

“Số người mua vàng không nhiều nhưng do người giữ vàng không chịu bán ra nên các tiệm vàng có cớ để đẩy giá lên.”

Ơ hay chửa. Ít người bán, tức là cung thấp. Cung thấp (mà báo Tuổi Trẻ cũng biết thế nhé: “nguồn cung hạn hẹp,” báo viết vậy) thì giá lên chứ có gì đâu mà thắc mắc.

“Có cớ đẩy giá lên” là sao??

Nghèo quá không cách mạng nổi? Không hẳn

(Hình: AP Photo/Amr Nabil)

Nhân vụ Tunisia, Ai Cập, tớ bắt đầu nghe một số ý kiến cho rằng người Việt Nam năm nay nghèo hơn do kinh tế thảm hại, nên sẽ còn phải lo cơm áo gạo tiền, không có sức đâu mà đòi lật đổ độc tài.

Đây không phải là lần đầu tiên tớ nghe ý kiến loại này. Đại ý như chống độc tài là hàng xa xỉ phẩm, người nghèo không nghĩ tới, chỉ có người rủng rỉnh tiểu tư sản mới lãng mạn thế.

Ý kiến loại này cũng có bề dày pedigree lắm đó. Thí dụ, nhiều người nhìn vào những ông như Võ Nguyên Giáp, Trường Chinh, và cả Hồ Chí Minh nữa, rồi kết luận rằng cuộc cách mạng cộng sản Việt Nam thật ra không phải là cách mạng của giai cấp vô sản vì mấy ông Giáp (con địa chủ), Chinh (con địa chủ), Minh (con quan) v.v. toàn là tiểu tư sản trở lên ráo trọi.

Tớ thì cho rằng không nên nhìn vài (hay vài chục) vị lãnh đạo mà kết luận là người dân nghèo, người “bần cố nông,” không tham gia cuộc cách mạng của Việt Minh. Muốn biết có hay không phải thống kê đàng hoàng, không thể suy diễn tùy tiện.

Và vì vậy các bác nào đang trông mong vào chuyện “dân chúng nó nghèo lắm, không lo tới chuyện lật đổ chúng mình đâu,” thì khoan mừng vội.

Về đề tài người nghèo có làm cách mạng không, thì vơi những ai thích tìm hiểu về phương pháp suy luận kiểu kinh tế (và không sợ toán), tớ khuyến khích nên đọc bài này, có thể tìm thấy trong hầu hết các thư viện đại học:

“Rationalizing Revolutionary Ideology,” của John Roemer, đăng trên Econometrica, vol. 53, số 1, tháng 1, 1985.

John Roemer khi đó là giáo sư kinh tế đại học UC Davis, nay là giáo sư ở Yale. Ông dựng một mô hình cách mạng như một cuộc đấu tay đôi giữa hai nhân vật, một nhà cách mạng, và một nhà cầm quyền.

Dấu hiệu của tuổi già

.

1.

Thỉnh thoảng đi đây đó, gặp người này kia, người ta giới thiệu: “À, đây là bạn tôi, X.” Quay qua tớ, người ta giới thiệu ngược lại: “Còn đây là anh Hạo Nhiên.”

Thì có khi bạn trẻ X hỏi tớ:

Bạn trẻ X: “So what do you do?“

Tớ: “I’m an editor. At a newspaper.“

Bạn trẻ X (mắt sáng lên): “Really? Which one?“

TớL: “Người Việt.“

Bạn trẻ X: “Wow. My mom reads your paper all the time.“

2.

Tớ phỏng vấn vị dân cử đầu tiên và duy nhất người Việt ở San Francisco. Luật sư Steve Ngô đắc cử vào Hội đồng Giáo dục Đại học Cộng đồng San Francisco năm 2008.

Tớ gởi email báo tin bài đã đăng báo. Rồi tớ nói gởi địa chỉ cho tớ, tớ gởi mấy tờ báo giấy lên làm kỷ niệm.

Bạn Steve vui vẻ trả lời:

“Could you send me a couple of copies. My grandpa would get a kick out of it!”

“Con số nhất định” là con số nhỏ hay lớn?

Tượng đài Điện Biên. Muốn biết nó làm gì trong entry này, phải đọc bài viết.

.
Vũ Quí Hạo Nhiên
(Bài đăng Diễn đàn Thế kỷ)
.

Có một chữ đang dần dần biến chứng, trở thành vô nghĩa, nhưng được dùng khá khôn khéo. Đó là chữ “nhất định” khi đứng trong những cụm từ như “số lượng nhất định” – nó đang đang chuyển từ một chữ có nghĩa, tới một chữ không còn có nghĩa mà chỉ là một mỹ từ, một euphemism.

Và mỹ từ này, người ta dùng khi cần phải tránh né chuyện nhạy cảm.

.

Nhất định = cố định

Đây là một cách dùng chữ “nhất định”:

Báo Tuổi Trẻ có bài viết về công ty nước ngoài lo chuyện nhà ở cho nhân viên expat.

Nếu mua nhà, họ phải trả tiền bảo trì, tiền lương bảo vệ, những món tiền này có thể lên xuống. Nếu thuê nhà, tiền thuê không thay đổi. Số tiền này cố định, và báo dùng chữ “một con số nhất định“:

“Sở dĩ vậy vì khi mua nhà xong họ còn phải trả phí bảo trì, người bảo vệ… chi phí này thay đổi, ảnh hưởng đến sự tính toán của họ; trong khi tiền thuê là một con số nhất định.”

Cùng nghĩa đó, VnExpress năm 2009 viết về việc Co-op Mart bán đường.

Năm đó, có nạn tích trữ đường. Co-op Mart bèn giới hạn mỗi khách chỉ được mua 3kg đường (tức là một lượng đường cố định). Có độc giả góp ý thế này:

“Áp dụng phương thức hạn chế người tiêu dùng mua hàng với một số lượng nhất định sao giống thời kỳ bao cấp quá!”

Cát-xê ca sĩ ngược lại, không cố định. Mỗi người mỗi giá, và cùng một người, ở Sài Gòn giá khác, đi tỉnh giá khác. VnExpress viết:

“Nếu một người đang quá được chú trọng, khán giả mong muốn được gặp mặt thì cát-xê vài chục triệu cũng chấp nhận. Có ca sĩ tuy tên tuổi nổi tiếng tại Sài Gòn nhưng đi tỉnh không được nhiều người biết đến vẫn hét giá trên trời. Nhìn chung, cát-xê ca sĩ bây giờ thật khó nằm ở một con số nhất định“.

Nghĩa này có thể hiểu rộng hơn một chút, thay vì một con số “nhất định” thì có thể là nhiều con số, nhưng mỗi con số đều “nhất định”. Thí dụ, báo Thanh Niên viết về game Slide n’ Loop trên điện thoại di động:

“Mục tiêu của trò chơi là phá hủy được một số lượng nhất định các đối tượng để tiến đến màn tiếp theo.”

Hay trong bài báo Thanh Niên viết về tuyển sinh:

“các trường ĐH thường dành tỷ lệ nhất định để gọi trúng tuyển NV2.”

Hoặc rộng hơn nữa, là một con số cố định nhưng chưa chắc đã có ai tính được nó là mấy. VnExpress viết về cách phơi bánh đa ở làng Kế, Bắc Giang:

“Độ nắng nóng và thời gian phơi bánh cũng có con số nhất định, không đơn giản chút nào.”

Nói chung, trong những thí dụ trên, chữ “nhất định” được hiểu gần như đồng nghĩa với “cố định” hoặc, rộng hơn, ”cố định nào đó.” Theo nghĩa là có một con số, cố định (một hằng số), C. Hằng số C chính xác là bao nhiêu thì có thể không quan trọng cho bài viết, hoặc chưa/không biết, nên không viết luôn con số đó vào bài, nhưng rõ ràng là có một hằng số C như thế.

Tiếng Việt dễ học

Tớ dạy một lớp toán. Lớp này chuông reo là bắn lúc 7AM; khỏi có sinh viên Việt Nam nào luôn.

Hôm 30 Tết, không nhớ nói cái gì mà lan qua tới chuyện 1 sinh viên hỏi tớ, “Are you Chinese or are you Vietnamese?” Tớ nói tớ VN. Thế thì một sv nói thế này:

SV: I used to work for a Vietnamese guy.

Tớ: How was he?

SV: ‘sOK. He’s cool. Says “doo mah” a lot.

SV khác: What does “doo mah” mean?

Lớp nhao nhao theo, đại ý, em cũng nghe hoài, nghĩa là gì zị?

Tớ: It means “I love you.”

Cả lớp: No it doesn’t. Really, what does it mean?

Chứng tỏ là tiếng Việt cũng dễ hiểu. Bị thầy gạt biết liền, ko khó khăn gì.

luanlegacy

Wikileaks: Trung Quốc hăm BP vì làm ăn với VN ở biển Đông

Tài liệu Wikileaks, đăng trên báo The Telegraph (ở đây), cho thấy Trung Quốc hồi năm 2007 hăm dọa mấy công ty dầu hỏa của Anh vì tội dám làm ăn với Việt Nam ở biển Đông.

Trong số này, có BP thì hơi lo. Nhưng một công ty khác của Anh là Premier Oil, vì không có làm ăn gì ở Hoa lục, nên không sợ.

(Tên công ty hiện giờ là BP chứ không phải viết tắt của cái gì cả.)

Số là có mấy lô khai thác dầu trong vùng biển tranh chấp Trường Sa Hoàng Sa, VN hợp đồng với ARCO của Mỹ, thì TQ làm ngơ. Nhưng khi ARCO nhượng lại cho BP (mà ARCO thì cũng là công ty con của BP) thì TQ gây sự.

Nội dung chính của điện văn (đề ngày 23 tháng 4, 2008) là BP đang muốn thương thuyết với TQ trực tiếp và không muốn nhờ chính phủ Anh can thiệp dùm.

Điện văn trích dẫn lời ông Stephen Lillie (nay là đại sứ UK tại Philippines, khi đó là trưởng phòng Đông Á của Bộ Ngoại giao Anh), như sau:

“Lillie said that since the problems arose last summer, there has been little movement either way, and thought Petro Vietnam, CNOC and BP would be able to work it out. He told us a draft deal is working its way through the Chinese bureaucracy, but is being held up by a “hard-line” Foreign Ministry. Lillie said BP believes the Chinese government, in the end, may feel more comfortable with BP in those projects rather than an Indian company (rumored to be in talks with Vietnam to fill a possible void) which China would be less able to influence.”

Tạm dịch:

Cuba ăn Tết Nguyên đán

Hình trên: Em bé Haylon Vargas ở Havana, đứng uống nước bên cạnh con rồng ở chỗ làm lễ ăn tết tại Cuba. Hình: Franklin Reyes/AP.

Chú thích gốc: Haylon Vargas drinks water by a puppet at the start of Chinese Lunar New Year celebrations in Havana, Cuba, early Thursday Feb. 3, 2011. Thursday heralds the start of the Chinese Year of the Rabbit. (AP Photo/Franklin Reyes)

Ở Cuba có một cộng đồng người Hoa lúc trước khá đông. Một số đến thẳng từ Trung Hoa để làm phu đồn điền, một số khác từ Mỹ dọn qua làm ăn.

Trên web có hai bài khá hay về cộng đồng người Hoa ở đây. Họ còn dùng chữ phức như xưa, và họ có một tờ báo tiếng Hoa mặc dù số người Hoa thuần túy nay chỉ còn vài trăm. Số đông đều có mang phần nào dòng máu Cuba.

Bài này của New America Media: “Cuba Keeps Traditional Chinese Culture Alive.”

Bài này của Reuters đăng lại trên Cubanet: ”Cuban Chinatown enjoys revival but lacks Chinese.”

Thêm hình ăn Tết ở Cuba nè.